“Jigjigga maxaa ka dhigay timir xabaal taalaa”?

Ogadeniyana itoobiyaa gumeysata Jigjiggana Ina Iley!!!!

By Ali Yare

Shaki kuma jiro in markay dad badani  arkaan ciwaanka qoraalkan  isweydiin doonaan sababta igu kaliftey inaan maanta i dhaahdo  jigjiga “Maxaaka dhigay timir xaabaal taalaa”? amaba Jigjigga Ina iley baa gumeysta ogadeniyana itoobiya laakiin waxan odhan lahaa ha boodina, hana iga diddina ee in yar ii dulqaata. Teeda kale waxan jeclahay inaad dhago furan iyo qalbi xaadhan oo caadifad xor ka ah  igu dhagaysataan.

Marka hore khalad ha iga fahmina, ogaadana  inaan ujeedada doodaydu ahayn inaan  Itoobiya Jigjiga gumeysan hase yeeshee gundhiga doodaydu waa in jigjigga laba goor la gumeysto, Waayo waxan aamin sanahay lagana yabaa in dad badani ila qabaan, in gumeysiga itoobiya ay Jigjigga gumeysato uu  u dheer yahay midka ina iley iyo bakhtifuuladdiisu gumeystaan kaas oo aan odhan karno waa mid ka xishood iyo arxanba daran midka Woyaanaha.

Waxa laga yaabaa ama suurto gal ah in qaar badan oo idinka idinka mid ahi fikirkaa igu raaceen balse kuwa weli ciwaankan ka soo horjeeda doodayduna ka daadagi la’dahay bal aan cabaar la sii haasaawo una dhaadhaco nuxurka qoraalkayga.  .

Muran kama jiro in dhulka ogadenia la wada gumeysto oo dulinimadda iyo darxumaduba wada haysato. Iyada oo taasi jirto ayaa waxaan hadana si dhab ah u aaminsanahay  meelaha qaar sida magaalada jigjigga in si gaar ah loo gumeysto oo ka duwan sida magaalooyinka kale loo gumeysto waayo maanta jigjigga waa meesha kaliya ee xarunta u ah maamulka gacan ku samayska ah ee damiir laawe ina iley horjoogaha u yahay. Waa meesha kaliya ee gumeysiga iyo gacan yarayaashiisu falkay doonaanba ka gaystaan  haday kufsi tahay haday, dil tahay, dahay dhac tahay iyo haday xidhay tahayba bilaa cabsi. Markaan saas leeyahay taas macnaheedu ma aha inaan dhulka intiisa kale jaa’ifooyinkan oo kale ka dhicin balse qaabka woyaahana iyo hawaarintu shacabka u waxyeeleeyaan ayaa gabi ahaanba ah kuwo kala duwan marka lays  garab dhigo Jigjigga iyo dhulka Ogadeniya intiisa kale.

Dhamaan gobolada kale ee dalka ogadeniya ka kooban yahay waxaa ka socda dagaal xoogan oo iska cabin, weerar  iyo weerar celis ah halka Jigjigga aanay col iyo nabad midna ahayn. Gobolada kale dadka waxaa la xidhaa iyaga oo jaraha diidan oo sanka taagaya halka jigigga dadka intii “keeno lagu xidho weliba faruur xidh loogu daro”. Dalka intiisa kale dadka kii dhimana sharaf buu ku dhintaa kii noolaana sharaf buu ku noolaadaa halka jigjigga dadku ku nool yihiin marxalad ma disho ma noolayso ah. Marka laga reebo jigjigga, dadka kii dhinta isaga oo dagaalami buu dhintaa, kii la xidhi isaga oo qoorta taagi  ayaa la xidhan, tii la kufsan iyada oo qaylo iyo qaniinyo ku dagaalamaysa ayaa ama la kufsada ama laga tagaa halka jigjigga hawaarintu haween la qabo intay hoygooda kala baxan aan ciduna ka daba hadlin. Halka wakiilada gumeysiga ee ina iley hormuudka u yahay  ay daafaha jigjigga kalsoonida u dhex mushaaxaan ciday doonaana dilaan ama xidhaanba, gobalada kale wxay ku nool yihiin cabsi iyo argagax. Tolow ma maantaa lagu dili iyo bari ma gaadhi ayey ku noolyihiin. Midkay xidhi iyaga oo cabsani geesahana eeg eegi ayey xidhaan midkay dili iyaga oo baqdin darted hiinraagaya ayey dilaan iyagoo mararka qaarkoodna aan ku nabad galin dilalkaa. Meelkasta ma awoodi karaan inay maraan ama fadhiistaan.waxay had iyo jeer isku ilaaliyaan meelo cayiman oo xerooyinka gumeysigu ka mid yihiin.

Baadhitaano la sameeyey waxa la ogaadey in gumeysigu ixtiraamo meeliba meesha ay ka dagaal badan tahay sidaa darteedna Jigjigga ay tahay meelaha woyanuhu ay aadka u liidaan ee ugu ixtiraamka daran yihiin.

Hadaba su’aasha mudan in laga jawaabo waxay tahay maxay jigjigga ku mutaysatey qadarin la’aanta? Ma odhan karaa Jigjigga nabada ayey eeday?

Ani ahaan waxan odhan karaa dhowr sababood baa ugu wacan meeqaan xumada jigjigga kala soo daristey woyaahana iyo daboqoodhiga.

• Mida koobaad : Waxaa caado u ah dadkan itoobiyaanka ah qabiilkuu doono ha ahaadee inay hadba qofka ugu dhow ay dhibaan taasna waxaa markhaati u ah maahmaahdii odhan jirtey “Axmaaro iyo dameerba ooda u xigta ayey cunaan”.  Dad badan oo aqoon u leh itoobiyaanka way dareemayaan in waxa shacabka jigjigga lagu hayaa aanay ahayn wax cusub oo ugub ah balse ay tahay waxay weligeed  itoobiya samayn jirtey oo dhaqan u ah. Wax yeelada ugu badani waxay had iyo jeer ku dhacdaa kuwa ugu dhow dhow ee ama niyada kala jira , ama afka ka  taageera taasna waxaan ku cadayn karnaa halkay Ibraahim Xaad dhigeen.  Muran kama joogo in qoon badan oo talisyaddii itoobiya u dhaga nuglaa  god dheer lagu dabooley meesha kuwo badana la uus xabaalay oo meel ay maanta ku sugan yihiin aan cidina war u haynin.
• Qodobka labaad: Waa dadka itoobiyaanka ah oo si dhab ah u aaminsan in qoomiyada soomaalidu tahay cadowgooda kowaad sidaa darteedna ka la jira iyo midka ka soo horjeeda shaadhkuu doonaba ha qabee ay isku mid u yihiin. Hal hays can ah oo ay itoobiyaanku wada yaqaanaan ayey ku yidhaahdaan “Somali Soomalinow, Somali waa isku mid dhinucuu doono ha la jiree”sidaa awgeed jigjigga iyo dhulka intiisa kale waa isugu mid, waxayna u arkaan  laba cadow oon kala sokaynin.
• Qodobka saddexaad: Waa shacab weynaha jigjigga iyo nawaaxigeeda ku nool oo qoonsan waaayey quudhsiga gumeysiga, had iyo goorna dhabarka u daaciya dharbaaxada askarta wayaanaha iyo raranayaashooda taasina waxay keentey in hawaarintu  si dhib yar ugu dhiiradaan dhibaateynta dadka. Waxa horey loo ogaaday inaan aadamuhu walaalow waxba ku lahayn balse waranka afkiisa lagu walaaloobo.  Mahmaahbaa waxay ahayd “Nin aan warankaagu kaa reebin wedhaadu kaama reebto”. Nin og inaad xabada xabad ugu jawaabi, feedhkana feedh ugu baddeli, dharbaaxadana dharbaaxo ugu dabo marin, waxa hubaal ah inaanu dhayal kuugu soo deg degaynin. Hadddise marka judub sanka lagaaga dhufto aad hogato ood goroda laalaadiso xaalkaagu waa ilko doofaar sahansan.  Kol haddi cadowgaagu kaa il helo dhabarkana ciida kuu dhigo, labo unbuu mid noqon:

a)      mid caqli leh wax yaalo badana xeeriya sida gumeysataddii reer yurub

b)      iyo mid baddow ah doqonimana u dheer tahay sida itoobiya oo hadday mar ku lagdo aan kaa kacayn.

Sidee Ina Iley Jigjigga u gumeystaa?

Horta jigjigga waa meesha fikirka gumeysiga lagu tijaabiyo sidoo kale waa meesha dhaqan xumada lagu alifo. Jigjigga waxan odhan karaa waa gole ceebeed waayo markaad dib u fiiriso dhacdooyinkii ka dhacay jigjigga mudooyinkii dambe waxad dareemeysaa in Jigjigga maanta tahay meelaha dhulka Ogadeniya ugu ayaanka daran.

Adeegayaasha gumeysiga ee ina Ilay aabaha u yahay waxay ku amar ku taagleeyaan degmada Jigjigga taas oo Woyaanuhu amar buuxa ku siiyey inay siday doonaan ka yeelaan. Wallow kuwii inay Ilay ka horeeyey iyaga qudhooda awood buuxda loo siiyey cabudhinta dadka hadana marna heerka ina ilay xumaan ka gaadhay kama gaadhin. Wakiiladdii Jigjigga soo marayna wax unbaa xakamayn jirey ama ha xishoodaan ama talada dadka ha qaataan ama ehelnimo ha xeeriyaan amaba dhaqanka ha dhowraane laakiin mar haddii aan ” ruuxu damiirna lahayn diina xakamayneynin waa in sida dibi gu’ jooga uu iska “dinaahiyo” sida ina Ilay”.

“Haddii dhulka meel ka mid ahi yaxyax u dhiman lahayd jigjigga ayaa goor hore aaskeeda loo dareeri lahaa agaskeedana aan cuni lahayn” waayo Jigjigga waxaa ka dhacay dhacdooyin taariikhi ah oo aan dhulka intiisa kale ka dhicin oo dadka intii aragteyna il-fashaq ku dishay intii maqashayna dhag xume ku dishay.  falalka  ugubka ah ee ina ilay Jigjigga ka sameeyey ayaa wxay ahaayeen:

a)      In kumanyaal dad ah uu fagaare isugu keeno qaar ka mid ahna ku dirqiyo inay qirtaan inay adhiga iyo dameeraha fuuli jireen. Arintan oo runtii ahayd middii nooceeda ah ee ugu horeysay ee ummadda soomaaliyeed dhexdeeda laga maqlo ama ay aalada la iska arko ka daawadaan.tani  waxay magac xumo weyn u soo jiiday shacabka sharafta leh ee dhulkaas dega ee dhaqan wanaaga ku can baxay. Kulankani wuxuu sidoo kale shaaca ka qaaday damiinimada Ina Iley iyo doqonimada woyaanaha waayo lama arag ummad dowlad sheeganaysa oo intay gacan ku dhiiglayaal shir weyne soo hor joojiso ku amaanaya fal danbiyeedyaddii ay geysteen. Rag ku faanaya inay geysteen dambiyo isugu jira dil, kufsi, dhac iyo afduub oo halkii maxakamad la soo joojin  lahaa dambigoodana loogu qaadi lahaa amaan iyo abaal marin la siiyo waxaa lagu arkey Itoobiya. Arintani waxay caalamka tustay waxashnimada woyaanaha iyo sida ay xeerarka caalamiga ah uga dhaga la’ yihiin. Balse dhankasta oo laga eegaba waxay dadkii dhacdadan foosha xun arkay ama maqlayba isku raaceen in Itoobiya any kulankan waxba ka dheefin hase ahaatee dhaawac siyaasadeed ka soo gaadhay ka dib markii bulshada caalamku ka dhaxashay sawir ah in Itoobiya tahay meel  “dhibanahana lagu xaqiro dhiigya cabkana lagu sharfo.”

b)      Arinta kale ee dhulka Ogadeniya aan horey uga dhicin balse ina ilay Jigjigga ka fuliyey ayaa waxay tahay inuu gabdho yar yar oon waalidkood raali ka ahayn intuu mashrax soo tubo iyaga oo qaaqaawan qasabna kaga dhigay inay qabtaan wax uu ugu yeedhay bandhigga tartanka quruxda taas oo diinta suuban ee islaamka iyo akhlaaqda wanaagsanba ka soo horjeeda. runtii damiir laawe ina iley wuxuu Jigjigga ka sameeyey dhacdo aan dhulka ogadeniya horey loogu arag. Wuxuu suurto galiyey in gabdho ugub ah oo masaakiin ah intuu soo mudhxiyo masharaxana soo dhoobo si cawradooda askarta woyaanuhu u daawadaan. Dad badani waxay aaminsan yihiin in ina iley ay saraakiisha woyaanuhu ku amreen inuu bandhigan sameeyo iyaga oo ujeedadoodu tahay inay  inta ugu quruxda badan ka xushaan. Arintan foosha xun ee dhaqan bi’iska ah Jigigga indhaha ayey ka daboolatey mana filayo inay gobolada kale ee ogadeeniya ka suurto gali lahayd.

Arinta kale ee xusida mudan ee gaar ahaan aniga amakaaka iyo uur ku taalada igu reebtey ayaa waxay ahayd in goobihii ficiladan foosha xumi ka dhacayeen kuwo wadaado sheeganaya oo wada gadh cays ah lehi safafkii hore ee kuraasta wada camireen iyaga oo wejiyadooda laga dheehannayey sida ay raali uga yihiin wixii meesha ka socday. Wadaad xumayaashii goobahan soo camiray ayaa waxaa ugu caansanaa madaxii ajjo gudhay ee gumeysiga isu dhiibay Ibraahim Dheere oo waejiggiisa rayn rayn aan la soo koobi karini ka muuqatey.

Maxaa boosaska iyo beeraha Jigjigga baylahda ka dhigay oo bakhti fuul ina iley dibadaha uga baafinayaa? Jigjigga ma “Timir xabaal taalaa?”

Dabcan “Timir xabaal taala” waad wada garaysaan in qofkii soo gaadhaaba iska cuni oon la kala xigin, tanina waa Qodob kale oo cadaynaya sida Ina Iley u bah dilo shacabka reer Jigjigga. Jigjigga waa magaalo noocay doontaba ha ahaatee waxayna ka kooban tahay boos dhisan, mid banaan iyo beer dad leeyahay. Hase yeesha sida aan wada ogsoonahay, ina iley wuxuu had iyo goor baaqyo u kala diraa dibadaha isaga oo qurba joogta ku beer laxawsanaya inay dalka dib ugu soo noqdaan. Wuxuuna kii so noqda ugu balan qaadaa inuu Jigjigga boos ka siin doono taasina ay keentey in kuwo badan oo malafsi raac ah iyo kuwo dibadaha ku caajisay ay dhalanteedka khiyaaliga ah run moodaan.

Dhab ahaantii  ma ogi in dhamaan intii dhaan daban gaalaha ina Iley runta mooday boos iyo beer la wada siiyey. Been iyo run midkay tahayna muhiimad iima laha laakiin haddiiba ay jirto in qurba joogtii oo dhan Jigjigga boos laga wada siiyey ama badhkood laga siiyeyba, su’aashu waxay tahay  boosaska yaa iska lahaa? Dadkii lahaa miyey dhamaadeen? Mise way bara kaceen oo dhulkaba way iskaga qaxeen? Mise “Bank” boos iyo beer ah ayaa Jijigga ka dilaacay?

Jawaabtu waa “Maya” Jigjigga shacabkii iska lahaa ma qixin, mana dhamaanin, mida kale “Bank” boos iyo beer ahina kama dilaacin hase yeeshee Jigjigga waxaa ka jira boob iyo dhac baahsan oo Ina Iley baneeyey. Jigjigga maanta waxay maraysaa in kii Godey ku dhashay, kii Qabridahare ku dhashay, kii Dhagaxbuur ku dhashay, kii Wardheer ku dhashay iyo kii Fiiq ku dhashayba boos iyo beer laga siiyo ama looga balan qaadaba. Tanina waxay ku timid awooda Ina Iley ka dib markii Jigjigga laga waayey shaqsi buus yidhaahda. Dhulka ogadeniya waana la wada degaa waana la kala degaa.

Dhamaan magaalooyinka waaweyn beerteeda iyo booskeedaba dadbaa iska leh mana jiro qof ku siin kara tuugo iyo badheedh midkay doontaba ha ahaatee balse booska iyo beertaba waad gadan kartaa gobolkaad doonto aad ka timaadidee. Ina Iley magaaladdii uu ka beermay iyo middii uu ku barbaayeyba midna boos kama bixin karo marka maxaa keenay inuu Jigjigga biliqaysto? Hadaba miyeynaan odhan Karin Jigjigga maanta waa “timir  xabaal taala”? ama gumeysiga itoobiya Jigjigga waxaa u dheer midka Ina Iley.

Mar haddii xaalku meeshaa marayo shacabka Jigjigga waxaa la gudboon inaanay cadowga u habranin hogaanka gumeysigana iska siibaan.  Shaki igagama jiro in shacabka reer Jigjigga intooda badani xoriyada jecel yihiin. Hadaba maanta waa maalintii jecelka ficilka loo baddeli lahaa. Jigjigga ayuu maanta halganka ogadeniya ka socda uu ka dhutinayaa ama ka liigayaa marka waa inta damiirka fiicani kacaan oo hubka gurtaan dab kululna gacaha u galiyaan woyaanaha iyo raranayaashiisa.

ISKU TASHI, MIDNIMO, GUUL, ALLAAHU AKBAR.

MARSIN ONLINE.COM. Waxay mudnaan gaara
siinaysaa maqaaladda  sida khaaska ah loogu soo diro Maqaalkani wuxuu
khaas u yahay aragtida Qoraaga ku sixiixan loomana turjumi karo tan
MARSIN ONLINE.COM